Zaznacz stronę

Pomimo wszystkich kontrastów we współczesnym świecie, pomimo wszystkich różnic pomiędzy kulturami i regionami tej ziemi, istnieje przynajmniej jeden element, który łączy wszystkich i “gromadzi ich przy jednym stole”: jedzenie. Ale czy kultura jedzenia naprawdę służy tylko zapewnieniu przetrwania i tworzeniu wspólnoty?

W artykule przedstawiono, w jaki sposób kultura jedzenia mogła pełnić rolę elementu napędowego i dynamizującego oraz jaki pozytywny lub negatywny wpływ wywierała na kulturę, gospodarkę, politykę oraz poziom życia ludzi i narodów.

Dwa znaczące i nadal wpływowe okresy historii Europy zostaną podkreślone: Imperium Rzymskie w okresie wczesnego cesarstwa około roku 0 i Europa w czasie renesansu i podróży odkrywczych około roku 1500.

 

Podczas gdy pierwsi Rzymianie nadal odżywiali się w bardzo prosty sposób, elita we wczesnym okresie cesarstwa rozwinęła spekulacyjny luksus, który odpowiadał statusowi Rzymu jako nowej światowej potęgi. Dekadencja wywołała również krytykę – powstał kontrast pomiędzy dwoma koncepcjami żywieniowymi. Poza tymi formami kultury jedzenia, rzymska sztuka kulinarna służyła przede wszystkim jako środek demarkacyjny – z jednej strony odzwierciedlała hierarchie społeczne, ale pożądany był również kontrast między rzymską “cywilizacją” a “barbarzyńcami” spoza granic imperium.

We wczesnym okresie cesarskim, żywienie osiągnęło poziom, który nie zostanie zrewolucjonizowany ponownie aż do wczesnego okresu nowożytnego. Bogaci jedli zdrową i zbilansowaną dietę, ale zwykli ludzie nie mieli dostępu do luksusu wysokiej rzymskiej kultury żywieniowej. Również literatura rzymska szeroko zajmowała się zdrową dietą. Kultura żywieniowa, a także gospodarka Rzymu w epoce cesarskiej była całkowicie zależna od jego prowincji i handlu z obcokrajowcami.

 

W późnym średniowieczu handel przyprawami nabierał coraz większego znaczenia. Dlatego też Europa ostatecznie przejęła kontrolę nad światowym handlem, Portugalczycy i Holendrzy rozszerzyli swoje wpływy na Oceanie Indyjskim, a hiszpańscy konkwistadorzy podbili obie Ameryki. To, co nastąpiło później, było niesamowitą zmianą dla kultury Europy. Rezultatem była globalizacja, wzrost populacji, jak również ekspansja ekonomiczna poprzez ustanowienie systemu plantacji, poprzez wymianę kolumbijską i niewolnictwo.

Kultura żywieniowa renesansu kładła jeszcze duży nacisk na inscenizację, w tym na udział publiczności. Później wiele nowych produktów spożywczych, takich jak kawa i ziemniaki, również wywarło trwały wpływ na kulturę żywieniową i życie codzienne Europejczyków. Sztuka kulinarna stawała się coraz bardziej wyrafinowana.

Wspólną cechą obu kultur żywieniowych jest zwracanie się ku innym kulturom. Sprowadzano nowe rośliny i zwierzęta, a w wielu przypadkach istniało pewne uzależnienie od handlu z zagranicą.

 

Zarówno starożytny Rzym, jak i wczesnonowożytna Europa nie wahały się zagarniać i eksploatować innych krajów i regionów wraz z ich zasobami i szlakami handlowymi. Prowincje rzymskie i kolonie europejskie były ważne dla ekspansji gospodarczej swoich krajów. Wraz z kulturami żywieniowymi, oczywiście, powstała również tożsamość i demarkacja, czy to kontrast pomiędzy cywilizacją i barbarzyństwem wśród Rzymian, czy też, na przestrzeni epok, różnica pomiędzy klasami społecznymi, biednymi i bogatymi, chłopami i szlachtą.

Można jednak wskazać również wyraźne różnice: Rzymska kultura żywieniowa była bardzo niejednorodna i według pewnych standardów nawet tabuizowana – i dlatego nie była tak kształtująca tożsamość, jak na przykład rozwijające się kuchnie narodowe późnego okresu wczesnonowożytnego. Rzym był jedynie jednostką polityczną, która obejmowała, częściowo kopiowała i wchłaniała wiele kręgów kulturowych – zupełnie inaczej niż podzielona Europa około 1500 roku.

W późnej starożytności nastąpił ponadto wyraźny spadek poziomu życia, rozpad Cesarstwa Rzymskiego wraz z jego wysoką kulturą żywieniową i rozpoczął się okres wędrówek ludów. Już we wczesnym okresie cesarskim, złotym wieku Rzymu, biedota nie miała prawie żadnego dostępu do luksusów gastronomicznych i to się nie miało zmienić.

Z kolei w okresie wczesnonowożytnym coraz silniejsze staje się pospolite mieszczaństwo. Wzrasta zamożność, świat staje się mniejszy, a także zwykli ludzie uzyskują dostęp do egzotycznych potraw i wysokiej sztuki kulinarnej najpóźniej od początku ery nowożytnej. Człowiek nie mógł i nadal nie może obejść się bez jedzenia, jest ono ważnym elementem codziennego życia – w każdym czasie. Badanie kultur jedzenia nie tylko oferuje wgląd w sposoby myślenia i zachowania ludzi z minionych czasów, ale także pokazuje wpływ i dynamizujące działanie jedzenia na kulturę, gospodarkę i politykę.

 

(Ch. Sch.)