Zaznacz stronę

Od najwcześniejszych zaawansowanych cywilizacji niewolnictwo było ważnym czynnikiem w społecznej i socjalnej tkance basenu Morza Śródziemnego, a w Imperium Rzymskim stanowiło nawet główny filar gospodarki. Niewolnictwo ogólnie odnosi się do stanu, w którym ludzie są traktowani jako własność innych. Niewolnicy nie byli uważani za istoty ludzkie. Niewola była udokumentowana na starożytnym Bliskim Wschodzie od trzeciego tysiąclecia przed Chrystusem. W większości starożytnych kultur śródziemnomorskich przyjęła się jako stała, legalna instytucja.

Niewolnikiem w starożytności zostawało się zazwyczaj przez uwięzienie na wojnie, deportację, a także przez urodzenie, czyli przez kilka pokoleń. Uwolnienie było możliwe, a późniejsza integracja ze społeczeństwem nie była wykluczona. Niewolnicy mogli wykonywać wiele różnych zawodów, od prostych służących, przez nauczycieli i rzemieślników, po urzędy państwowe i świątynne. Nie zmieniło się to nawet w umacniającym się Cesarstwie Rzymskim.

Wraz z rozszerzaniem się strefy wpływów Rzymianie coraz bardziej się hellenizowali, tzn. przejmowali kulturę grecką. W późnym antyku chrześcijaństwo ostatecznie zdobyło władzę. Stara kultura rzymska z jej tradycyjnymi wartościami zderzyła się z nowym etosem chrześcijaństwa. Dziesiątki lat konfliktu między różnymi światopoglądami i filozofiami doprowadziły ostatecznie do bezprecedensowego powstania Kościoła rzymskokatolickiego w rozpadającym się Imperium Rzymskim.

W tej epoce, która miała oznaczać koniec starożytności, pojawił się nowy zeitgeist. Nie oznaczało to jednak natychmiastowego końca starego porządku.

 

Naród rzymski stanął w obliczu licznych problemów i zmian w okresie przejściowym do późnego antyku. Świat starożytny przechodził właśnie gruntowną transformację, wypełniając tym samym lukę do zbliżającego się średniowiecza. Niewolnicy i niewola miały jeszcze znaczenie ekonomiczne w późnoantycznym świecie rzymskim. Prawa stanowe regulowały niewolnictwo, ale też z czasem uczyniły je bardziej humanitarnym. Równocześnie jednak instytucja zniewolenia zaczęła ulegać gruntownym przeobrażeniom.

W późnym antyku Kościół jednocześnie rozwinął się z prześladowanej sekty do znaczącego czynnika władzy. Jako nowa religia państwowa chrześcijaństwo mogło odtąd wywierać wpływ na cesarza i cesarstwo, a tym samym – także w dłuższym kontekście historycznym – na politykę i gospodarkę Europy.

Na przykład Augustyn z Hippony (354-430), Ojciec Kościoła i teolog, również reprezentował na wskroś patriarchalny wzorzec podstawowy, który jednak interpretował jako praktykowane miłosierdzie i solidarność społeczną. Kto dbał o swojego bliźniego, powinien również określić. Uważał istnienie niewolnictwa za część woli Bożej, a nawet popierał je w życiu ziemskim, o ile troska pana o niewolników przewyższała negatywnie nacechowaną wadę “impertynencji”.

Augustyn w swoich słowach i czynach często zachowywał pewną równowagę między logicznym pragmatyzmem a idealistyczną postawą chrześcijańską. Jego dzieła były bardzo wpływowe, a jego teologiczno-filozoficzne poglądy oddziaływały na Kościół katolicki w całym średniowieczu i w czasach reformacji.

 

Chrześcijaństwo, które stało się potężne, zintegrowało się z późnoantycznym światem. Działał on praktycznie i zgodnie z panującym duchem czasu. Miało to jednak również tę konsekwencję, że w żadnym momencie nie wystąpiła ona skutecznie przeciwko niewolnictwu.

Z niewoli późnego antyku kolonat i kolegia, pańszczyzna i system cechowy mogły wyłonić się stopniowo i stosunkowo bez przeszkód. Miały one stać się cechami charakterystycznymi dla średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europy, kształtując społeczeństwo aż do początków ery nowożytnej.

 

(Ch. Sch.)